بر اساس پژوهش­هاي دمورگان و دیولافوآ، ایلام هشت هزار سال قبل ازمیلاد، یکی از ولایات سرزمين «ایلام» باستان به­شمار می­آمده، و از سال 640 قبل ازمیلاد، که دولت هخامنشي توانست قدرت را درایران به­دست آورد، ایلام، لرستان و خوزستان با نام اووج یا سوزیانا سومین ایالت از سی­و­یک ایالات این سلسله به حساب می­آمد( افشارسیستانی، 1381: 316).

در کنار اقوامی که در منطقه­ی زاگرس زندگی می­کرده­اند، تمدن مشهور ایلام قرار داشته که بخش عمده­ای ازتاریخ استان ایلام کنونی، به شناخت این تمدن بستگی دارد. تمدن ایلام به همّت پادشاهان مقتدری چون شوترک ناخونته، شیل خاکین شوشیناک، عهدطلایی ایلام را بوجود آوردند و اولین سلسله حکومتی را درایران بنیان نهادند. حکومت ایلام، شامل ولایات خوزستان، لرستان، پشت­کوه و کوه­های بختیاری می­شد. در سال 645 ق.م درنتیجه­ی جنگ­های آشور که همسایه­ي ایلام بود، سپاهیان آشوربنی پال، شوش را که مهم­ترین شهر ایلام بود، تصرف کردند و با این شکست، ایلام به عنوان یک دولت مستقل، برای همیشه از صفحه­ی تاریخ حذف گردید ( عزتی، 1378: 16).

از هزاره­ی دوم ق.م. با ورود آریایی­ها به­ویژه مادها و پارس­ها به منطقه­ی زاگرس و تأسیس اولین دولت آریايی، استان ایلام جزو ایالت ایلام بود که خود در زمان حکومت هوخشتره ( 633-584 ق.م‌) جزء ساتراپ­نشین هشتم دولت ماد به شمار مي­آمد. در منطقه­ی ملکشاهی در جنوب شرقی ایلام، سنگ نوشته­ای آشوری برجای مانده که متعلق به هزاره­ی اول ق.م است؛ این کتیبه یادآور سلطه و تجاوز آشوریان درمنطقه­ی زاگرس است( افشارسیستانی، 1372: 317 ). درزمان هخامنشینان، استان ایلام ظاهراً جزء سومین ساتراپ­نشین دولت هخامنشی ایالت ایلام بوده است. در زمان ساسانیان و سده­های اولیه­ی حکومت اسلام، ایلام از رونق فراوانی برخوردار بوده است و شهرهای آباد و متمدنی در آن وجود داشته است كه این رونق را، باید به دلیل قرارگرفتن در مسیر ارتباطیِ اين منطقه دانست. خاصه آن که ایلام درنزدیکی پایتخت، یعنی شهر تیسفون درساحل شرقی دجله قرار داشت ( همان، 125).

در دوره­ی ساسانیان، از ایلام به عنوان ماسبذان و مهرجان­قذق که جزء ایالت قهستان بوده، نام برده شده­است. این اتفاق از قرن هفتم به بعد از ماسبذان به «رذ» تغییر نام داد( مرادی مقدم، 1385: 37). به نظر می­رسد، قدیمی­ترین نام را بابلی ها بر اولین قسمت از سرزمین ایران ( پشتکوه) نهاده­اند، زیرا بابلی­ها قسمت مرتفع سرزمینی را که در شرق بابل قرار داشت،«آلامتو» یا «الام» یعنی کوهستان و شاید کشور طلوع خورشید يعني شرق می­نامیدند( آمیه، 1371: 2 ).

به گفته­ی مردوخ کردستانی در كتاب تاريخ مردوخ، پایتخت ایلام، شوش، از شهرهای قدیمی جهان محسوب می گردد که تا زمان اسکندر مقدونی آباد بوده است(مردوخ، 1379: 152).

بعد از انقراض سلسله­ی ساسانیان، سرزمین ایلام با نام­ها و عنوان­های متعددی تحت سلطه­ی سلسله­های فراوانی اداره می­شد. اما از قرن هفتم به بعد به علت وجود طایفه ده­بالایی دراین ناحیه، نام «ده­بالا» را به خود اختصاص داد که پس از محدود شدن قلمرو والیان لرستان به پشتکوه، که سال­ها براین منطقه حکومت کردند، ده­بالا مرکز ییلاقی والیان ايلام شد، و در زمان والیگری حسین­قلی­خان، به واسطه­ی ساختن بناهايی در آن­جا، به حسین­آباد تغییر نام داد(استارک، 1377: 170).

از انقراض ساسانیان تا تشکیل دولت صفویه، ایلام همواره دستخوش تغییرات زیادی از لحاظ تقسیمات کشوری بوده­است، به­طوری­که با پایان یافتن دولت قاجاریه و آغاز حکومت رضاشاه، والیگري دراین ناحیه، در پی سیاست­های رضا­شاهی برچیده شد.

حسین آباد،(درسال 1312 هـ.ش 1933 م) به پیشنهاد سرتیپ درخشانی، حاکم نظامی پشتکوه،و به دستور رضاشاه به ایلام تغيیر نام يافت (مرادی مقدم، 1385: 38 )، و درتقسیم­بندی جدید در سال 1316به نام شهرستان ایلام و جزء استان پنجم کشور یعنی کرمانشاهان درآمد. درسال 1343 ایلام با بخش­ها و شهرهای تابعه به نام فرمانداری کل ایلام و پشتکوه ناميده شد، و نهایتاً در سال 1353 به استان تبدیل گردید( افشارسیستانی،1381: 317).

امروزه ايلام به عنوان كم­جمعيت­ترين استان كشور، با مساحتي بالغ بر 19086 کیلومتر مربع (کمتراز 4/1 درصد مساحت کل کشور) و بر اساس سرشماري نفوس و مسكن سال1385، ايلام با جمعيتي بالغ بر۵۴۵۷۸۷ نفر، يكي از استان­هاي كشور محسوب مي­گردد.

ایلام در طول تاریخ بسیار کهن خود، اقوام گوناگونی را به خود دیده ­است. این منطقه یکی از قدیمی­ترین سکونت­گاه­های بشر محسوب می­شود. کاسی­ها، لولویی­ها و ایلامیان از اقوام کهن این مناطق بوده‌اند، که هر­کدام مدتی در این سرزمین سكونت داشته­اند. با ورود آریایی­ها به ایران و تشکیل حکومت­های آریایی­نژاد، پشتکوه، به تصرف آنان در آمد و به تدریج اقوام مهاجر آریایی در این منطقه ساکن شدند( مرادی مقدم، 1385: 204).

امروز به کُردهای ایلام به طور کلی «اکراد فیلی» گویند. که از لحاظ زبانی به زبان کردي کرمانشاه، کردهای بخشی از همدان و کردستان و اکراد ساکن ِشهرهای شرق عراق، مثل مندلي، زرباطيه وخانقين شبيه است ( همان:205).

استان ايلام، از جمله مناطقي است كه داراي ايلات و قبايل متعددي مي­باشد. از جمله می توان به ايلاتِ ملكشاهي، خِزِل، شوهان، كُرد، ده­بالايي، اركوازي، كلهر، میش­خاص، پنجستونی، پاکل(بیری)، چشمه کبود، قَجَر، بَوْلی، عالی­بیگی، ریزه­بندی، تولابی، گُمار، ریکا، هندمِنی، کایدخُرده، و کاووسی اشاره داشت. وجه تسميه‌ي ايلام:

مورخان و محققان در باب وجه تسميه ايلام، نظريه‌هاي زيادي داده‌اند كه ضمن بررسي آنها به چگونگي شكل‌گيري وجه تسميه ايلام پرداخته شده است.

سومري‌ها، حرف «نيم» (NIM) را برابر ايلام به كار بردند و اين كلمه در زبان سومري به معني بالاست.

بابلي‌ها قسمت مرتفع سرزميني را كه در مشرق بابل قرار داشت (elamtu) يا «اِلام» (elam) به معني كوهستان و شايد كشور طلوع خورشيد (مشرق) مي‌ناميدند. كشور ايلام شامل خوزستان، لرستان امروزي، پشتكوه [استان ايلام امروزي] و كوه‌هاي بختياري بود.

ايلام واژه‌اي آكادي [آكدي] است و آكادي‌ها از هزاره سوم ق.م اين سرزمين را به همين نام كه معني سرزمين مرتفع، دارد مي‌خواندند و ايلامي‌ها، خود، سرزمين‌شان را «هلتمتي» [هل-تا- ام- تي] مي‌خواندند كه مركب از دو جزء «هل» به معني سرزمين و «تمتي» به معني مقدس يا خدايان بود و در مجموع يعني سرزمين مقدس يا سرزمين خدايان.

در كتاب يهوديان (تورات) به اين سرزمين تحت عنوان اِلام (ايلام) اشاره شده است. در عهد عتيق مجموعاً بيست و نه بار به نام ايلام اشاره شده است.