ماهواره
اهمیت ماهوارهها برای مخابرات و بررسی منابع زمینی و پژوهش و کاربردهای نظامی و جاسوسی روزافزون است. بخشی از پژوهشهای علمی و تخصصی که در آزمایشگاههای مستقر در فضا انجام میشود، هرگز نمیتوانست روی کره زمین جنبه عملی به خود گیرد.
تاریخچه
ظاهرا نخستین اشاره به ماهواره در ادبیات، نوشتهای از ادوارد اورت هیل است. او در سال ۱۸۶۹ در داستانی بنام «ماه آجری» از ماهوارهای حامل انسان نام میبرد که به دور زمین میگردد. ژول ورن نیز در داستان «میلیونهای بگم» در سال ۱۸۷۹ از گلوله توپی نام میبرد که بطور ناخواسته در مدار زمین به گردش درآمدهاست. کنستانتین سیولخوسکی نیز در رساله خود بنام «اکتشاف فضای کیهانی با وسائل عکسالعملی» در میان انبوهی از اندیشههای نو در مورد فضانوردی، از ماهواره نیز نام میبرد. در سال ۱۹۴۵ آرتور سی. کلارک نویسنده داستانهای علمی، برای اولین بار پیشنهاد کرد که ماهوارههای ارتباطی برای تامین ارتباط در سراسر زمین در مدار زمینهمزمان کره زمین قرار گیرند.
ایده استفاده از ماهوارههای ساخت دست بشر، برای اولین بار در پایان جنگ جهانی دوم بر سر زبانها افتاد.دانشمند، ریاضی دان و نویسنده مشهور انگلیسی آرتور سی کلارک Arthur C Clarke یکی از بزرگترین خالقان داستانهای تخیلی، برای اولین بار پیشنهاد قرار دادن یک ماهواره ارتباطی را در مدار ژیوسنکرون زمین Geostationary Orbit یا مدار کلارک که در فاصله تقریبا ۳۶۰۰۰ کیلومتری سطح زمین و بالای خط استوا (جایی که قابلیت دسترسی به تقریبا ۴۰٪ سطح زمین در آن مکان وجود دارد) قراردارد، را جهت پوشش سیگنالهای رادیو یی و تلوزیونی را داد.
ماهوارهای که در مدار ژیوسنکرون زمین و در بالای خط استوا و هماهنگ با سرعت زمین و با زاویهای ثابت، حرکت میکند، قسمت مشخصی از سطح زمین را بطور ثابت پوشش میدهد.از یک ایستگاه زمینی نیز بصورت یک نقطه ثابت، قابل رویت است.ماه، خورشید، و دیگر ستارگان و سیارات منظومه شمسی باعث تا ثیر گذاری بروی ماهواره در مدار خود میشود که احتمال جابخایی از مکان خود را دارد. برای جلوگیری از این مسیله، موتورهای مخصوصی که بوسیله ایستگاههای زمینی کنترل میشوند، کمک میکنند که ماهوارهها در مکان خود ثابت باقی بمانند.
جهت برقراری ارتباط از یک ایستگاه زمینی، معمولاً احتیاج به یک دیش بزرگ که بنام Uplink Antenna معروف است، میباشد و باعث تمرکز اطلاعات ارسالی به ماهواره میشود. در ارتباط بین ماهواره و ایستگاه زمینی معمولاً از دو نوع موج و فرکانس متفاوت استفاده میشود.یکی برای Uplink و دیگری برای Downlink. دیش نصب شده بروی ماهواره، سیگنال ارسالی ازایستگاه زمینی را دریافت کرده و به یک دستگاه گیرنده میرساند و پس از یک سری پردازش، به فرستنده ماهواره انتقال میدهد و از طریق آنتن فرستنده ماهواره، مجدداً به سمت زمین باز تابش داده میشود.
سیگنال ارسالی به سطح زمین، بوسیله دیشهای معمولی، دریافت و جمع آوری شده و به دستگاه گیرنده ماهواره، از طریق LNB انتقال پیدا میکند.
قدرت سیگنال دریافتی بر روی زمین، نسبت به فاصله و زاویه و.... ماهواره و نقطه گیرندگی، متفاوت بوده و بصورت یک الگوی خاص به نام سایه ماهواره یا footprint معرفی میشود.
همیشه قدرت سیگنال ماهواره در مرکز سایه، بیشترین مقدار را دارا میباشد و در گوشهها، از کمترین مقدار، برخوردار است. توجه به این نکته لازم است که دریافت سیگنال در خارج است سایه، احتیاج به دیشهای بزرگ تر، دارد. امواج سانتی متری، جهت ارسال سیگنال ماهواره به زمین، مورد استفاده قرار میگیرد که محدوده فرکانسی آنها بین ۳-۳۰ MHz میباشد.
دلیل اصلی استفاده از این امواج رادیویی کوتاه، انتشار راحت امواج و تاثیرات کم نویز و مزاحمتهای فرکانسی است. البته فرکانسهای بالاتر از ۱۵ Ghz، بصورت وحشتناکی بوسیله اکسیژن هواوبخار آب تضعیف میگردند. ماهوارهها سیگنالهای ارسالی خود را بصورت قطبی و با دو حالت افقی و عمودی ارسال میکنندو گاهی اوقات نیز بصورت دورانی، چپ گرد و راست گرد. در سیستمهای دیجیتال، امکان ارسال DATA و چندین شبکه تلوزیونی و رادیویی بروی یک فرکانس وجود دارد.
لغت ماهواره طبق تعریف، به سفینهای گفته میشود که درمداری به دوریک سیاره معمولاً زمین درحال گردش باشد. در عصری که ما در آن زندگی میکنیم، ماهواره وتکنولوژی وابسته به آن آنچنان درتاروپود جوامع بشری نفوذکرده وبه پیش میتازدکه نقش تعیین کننده آن درسیرتحولات تمدن بشری، قابل توجهاست.بخشی ازتحقیقات وپژوهشهای علمی -تخصصی که درآزمایشگاههای مسقتر در فضا انجام میشود، هرگز نمیتوانست روی کره زمین جنبه عملی به خود گیرد. این تحقیقات که بسیارمتعدد ومتنوع است، درتخصصهای پزشکی، داروسازی، مهندسی مواد، مهندسی ژنتیک ودهها مورددیگر، تا به حال دستاوردهای بسیار ارزندهای را به جوامع بشری عرضه کردهاست.ماهوارهها که در فضا درحال گردشند، میتوانند اطلاعات باارزشی در اختیارانسان قرار دهند که منجربه تحولات شگرفی در زمینههای گوناگون شود. ماهوارههای کشف منابع زمینی هواشناسی، مخابراتی، پژوهشی ونظامی ازاین نوعند.
تاریخچه ماهوارههای مصنوعی: اولین ماهواره مصنوعی اسپوتنیک ۱ (Sputnik ۱) بود که توسط شوروی در ۴ اکتبر ۱۹۵۷ شروع به کار کرد. که این باعث به راه افتادن یک رقابت فضایی بین شوروی و آمریکا شد. آمریکا نیز اولین ماهواره خود را در ۳۱ ژانویه ۱۹۵۸ به فضا پرتاب کرد. بزرگترین ماهواره مصنوعی که هم اکنون به دور زمین میچرخد ایستگاه بینالمللی فضایی میباشد.
انواع ماهواره
•ماهواره ضد سلاح: که بعضی مواقع ماهوارههای کشنده نیز خوانده میشوند، که ماهوارههایی هستند که برای خراب کردن ماهوارههای دشمن و دیگر سلاحهای مداری و اهداف دیگر طراحی شدهاند. که هم آمریکا و هم روسیه از این نوع ماهواره دارند.
•ماهوارههای ستارهشناختی: که برای مشاهده فاصله سیارهها و کهکشانها و دیگر اشیای خارجی فضا استفاده میشود.
•ماهوارههای زیستی : ماهوارههایی هستند که برای حمل ارگانیسمهای زنده طراحی شدهاند، عموماً برای آزمایشهای علمی استفاده میشوند.
•ماهوارههای مخابراتی : ماهوارههایی هستند که برای اهداف ارتباط راه دور در فضا قرار گرفتهاند. ماهوارههای مخابراتی مدرن نوعاً از مدارهای زمینهمگام، مولنیا (Molniya) و پایینزمینی استفاده میکنند.
•ماهوارههای مینیاتوری : ماهوارههایی هستند که دارای وزن کم و سایز کوچک به طور غیر عادی میباشند. طبقه بندی جدیدی که برای گروه بندی این ماهوارهها استفاده میشود عبارت است از : ماهوارههای کوچک (۵۰۰-۲۰۰kg)، ماهوارههای میکرو (زیر ۲۰۰kg) و ماهوارههای نانو (زیر ۱۰ کیلوگرم)
•ماهوارههای هدایتکننده : ماهوارههایی هستند که از پخش کردن سیگنالهای رادیویی استفاده میکنند تا دریافت کنندههای موبایل را در زمین فعال نمایند تا مکان دقیق آنها مشخص شود.
•ماهوارههای اکتشافی : ماهوارههای مشاهداتی زمین یا ماهوارههای مخابراتی میباشند، که برای کاربردهای نظامی و جاسوسی مستقر شدهاند. • ماهوارههای زمینشناسی : ماهوارههایی هستند که برای نظارت بر محیط، هواشناسی و ساختن نقشه و... استفاده میشوند.
•ایستگاه فضایی : یک ساختار ساخته دست بشر میباشد که برای زندگی انسان در فضای خارج طراحی شدهاست. یک ایستگاه فضایی از انواع فضاپیماها به وسیله نقصش در نیرو محرکه زیاد یا امکانات بر زمین نشستن، متمایز میشود-به جای موتورهای دیگر به عنوان جابه جایی به و از ایستگاه استفاده میشود. ایستگاههای فضایی برای باقی ماندن در مدار برای مدت کوتاهی طراحی شدهاند، برای قسمتی از هفته یا ماه یا حتی سال.
•ماهوارههای تتر (Tether) : ماهوارههایی هستند که به وسیله یک کابل که به آنها تتر (افسار) میگویند، به ماهوارههای دیگر وصل میشوند.
•ماهوارههای هواشناسی : که به طور ابتدایی برای نشان دادن آب و هوای کره زمین به کار میروند.
مدار ماهوارهها
ماهواره در یک مسیر بسته که آن را مدار ماهواره مینامند، به دور زمین در گردش است. این مسیر ممکن است دایرهای یا بیضی شکل باشد و مرکز زمین در مرکز این مسیر یا در یکی از کانونهای بیضی آن قرار دارد. ماهواره درصورتی که تحت تاثیر نیروهای گرانشی دیگری قرارنگیرد، همواره درصفحهای به نام صفحه مداری به گردش خود به دور زمین ادامه میدهد. حرکت این صفحه مداری به پریود مدار و زاویه صفحه با صفحه استوا بستگی دارد. اگر این زاویه صفر باشد، صفحه مداری منطبق بر صفحه استوایی زمین میشود. عموما ماهوارهها بروی چهار نوع مدار که بستگی به نوع کاربرد ماهواره دارد، قرار میگیرند:
· مدار پائین زمین
· مدار قطبی
· مدار زمینایست
· مدار بیضوی
ماهوارههای مدار پائین زمین
به ماهوارههایی که در فاصله نسبتا کمی از سطح زمین قرار دارند، ماهوارههای مدار پائین زمین گفته میشود. بیشترین ارتفاع این نوع ماهوارهها از سطح زمین بین ۳۲۰ تا ۸۰۰ کیلومتر است. مسیر حرکت این ماهوارهها از غرب به شرق و همجهت با دوران زمین بدور خود است.
بدلیل نزدیکی فاصله این نوع ماهوارهها از سطح زمین، سرعت حرکت این ماهوارهها خیلی بیشتر از سرعت دوران زمین بدور خود است. گاهی سرعت این نوع ماهوارهها به ۲۷,۳۵۹ کیلومتر در ساعت نیز میرسد. با این سرعت، این نوع از ماهوارهها میتوانند در هر ۹۰ دقیقه، یک دور کامل بدور زمین بگردند.
برخی از ماهوارههای هواشناسی، ماهوارههای سنجش از دور و ماهوارههای جاسوسی از این نوعاند.
ماهوارههای مدار قطبی
ماهوارههای مدار قطبی به نوعی از ماهوارههایی گفته میشود که مسیر مدار حرکت آنها عمود بر خط استوا و مسیر دوران از قطبهای شمال و جنوب میگذرد.
بعضی از ماهوارههای هواشناسی، ماهوارههای سنجش از دور و ماهوارههای جاسوسی از این نوعاند.
ماهوارههای مدار زمینایست
این در حالت کلی بروی مدار زمینایست و بر بالای خط استوا، در فاصله 35870 کیلومتری از سطح زمین قرار داند.
این نوع ماهوارههای در فضا در مکانی ثابت قرار دارند و همراه با دوران زمین بدور خود، میگردند و بدلیل همین ثبات دارای سایهای ثابت (معروف به «جایپا») بر زمین هستند.
به مدار زمینهمزمان مدار زمینایست و یا مدار کلارک نیز گفته میشود.
تمام ماهوارههای مخابراتی و تلویزیونی از این نوع هستند.
ماهوارههای مدار بیضوی
این ماهوارهها دارای مداری بیضوی هستند.
دو نقطه مهم از مدار این ماهوارهها نقطه اوج و نقطه حضیض آنها است: قسمتی که به سطح زمین نزدیک میشوند به نام نقطه حضیض نامیده میشود. قسمتی که از سطح زمین دور میشود به نام نقطه اوج نامیده میشود.
مسیر حرکت و دوران این نوع ماهواره مانند ماهوارههای قطبی از سمت شمال به جنوب است.
چون اکثر ماهوارههای مخابراتی در مدار زمینایست قرار گرفتهاند، این ماهوارهها هیچ پوششی بروی قطبهای شمال و جنوب ندارند. به همین دلیل و جهت پوشش قطبها از ماهوارههای مدار قطبی استفاده میشود. در واقع این نوع از ماهوارهها شمالیترین و جنوبیترین قسمت نیمکرهها را پوشش میدهند.
تاثیر ماهواره بر پوشش جوان ایرانی
بی تردید با وقوع انقلاب صنعتی درغرب و گسترش پیامدهای اقتصاد سرمایه داری در جوامع غربی و به دنبال آن تغییرات سریع و گسترده در عرصه های سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی چهره جهان بطرز چشمگیری دگرگون شد.
دراین هیاهوی ناشی از رشد اقتصاد سرمایه داری وظهور فناوریهای جدید، چهره و ظاهر انسانها نیز از این فرایند در امان نماند و دستخوش تغییرات جدی شد.
این اتفاق با توجه به رشد و گسترش رفاه اقتصادی در جهان و تغییر در سبک و الگوی زندگی مردم طبیعی بود، اما این رویداد همراه با گسترش وسایل ارتباط جمعی مانند تلویزیون و ماهواره مسایل نو و جدیدی را برای کشورهایی که تنها پذیرنده و دریافت کننده ظواهر محصولات اقتصادی و فرهنگی غرب بودند، ایجاد کرد.
در این سالها، صنعت پوشاک و لوازم آرایشی نیز گسترش قابل توجهی پیدا کرد و بسیاری از بازارهای جهان را در دست خود گرفت.
از زمانی که جوانان بخصوص زنان در پی تعریف نقش جدیدی برای خود در عرصه جامعه و تحولات آن بودند، برای صاحبان پول و سرمایه، این فرصت فراهم آمد که با ایجاد تعریف های جدید از هویت، بازار پولساز و سودآوری را برای خود ایجاد کنند.چرا که این دو قشر همیشه در پی کسب تعاریف جدید ازهویت خویش و پیرامون خود بوده اند پس ارائه مدها والگوهای جدید، نوعی بسترسازی برای اینگونه افراد به منظور ابراز وجود آنها در جامعه بوده است.
علاوه برعامل اقتصاد و دیدگاه سودمحور بنگاه های اقتصادی و صاحبان آن، گسترش رسانه های جمعی و بهنگام ارتباطات صوتی و تصویری در سطح جهان نیز به دستیابی عوامل مزبور به اهدافشان در ابعاد اقتصادی و فرهنگی سرعت بیشتری بخشید.
در این میان بویژه از دهه ۱۹۶۰ ما شاهد شکل گیری جدی پدیده مد و مد گرایی در غرب می باشیم، پدیده ای که از آن زمان تاکنون تاثیر مثبت و منفی فراوانی بر جوامع مختلف سراسر جهان داشته است.
از این زمان، پرداختن به ظاهر لباس و آرایش چهره به صورت مد شکل جدی تری به خود گرفت و درهمین راستا بنگاه های اقتصادی بزرگی شکل گرفتند که امروز ما آنها را به صورت غول های مارک دار در زمینه پوشاک و لوازم آرایشی می بینیم.
از دهه ۱۹۹۰ به این طرف علاوه بر تحولات عظیم و گسترده سیاسی مانند فروپاشی شوروی و پایان نظام دو قطبی، تحول مهم و شگرف دیگری در عرصه فرهنگ صورت گرفت و آن ظهور پدیده ماهواره بود، پدیده نویی که مرزهای سیاسی را درنوردید وجهان را با فرهنگ های گوناگون به هم مرتبط ساخت.
دگرگونی وتحول، جزء ذاتی جوامع به شمار می رود. همانطوری که مطالعه تاریخ جوامع نشان داده، هیچ جامعه ای ایستا و بدون تغییر نبوده است. تغییر، خصوصیت تمام فرهنگهاست، ولی میزان و مسیر تغییر از فرهنگی به فرهنگ دیگر و از زمانی به زمان دیگر متفاوت است.
برای مثال، کشور ما در عرصه ورود فناوریهای جدید در چند دهه پیش دچار تغییر و تحولاتی شد.این روند به جا به جایی گروه ها و قشرهای مختلف جامعه منجر گردید و مردم را به این سو و آن سو کشاند.
در این تحولات، آداب و رسوم رو به سستی نهاد، بدون آنکه جامعه بتواند فرهنگ سنتی گذشته را تثبیت یا فرهنگ نوین صنعتی را کاملا جذب کند.
در زمان حاضر مساله اساسی این نیست که چگونه می توان فرهنگ ملی و بومی را حفظ کرد، بلکه مساله این است که چه باید کرد تا فرهنگ جامعه را ارتقاء داد و به فرهنگ بهتری تبدیل نمود.در این میان، نقش رسانه در تغییرات فرهنگی جامعه، محوری اساسی به شمار می رود
● رسانه ها و تغییرات فرهنگی
در اینجا لازم است از خود بپرسیم آیا رسانه های جمعی، اوضاع اجتماع را منعکس می کنند یا برعکس آنها خود پیشگام تغییر اوضاع اجتماعی و فرهنگی هستند؟
واقعیت این است که رسانه ها می توانند در درازمدت ساختارهای ارزشی جامعه را بسازند یا دگرگون کنند.چراکه تاثیر پدیده ای مثل تلویزیون و برنامه های ماهواره ای بر افکار عمومی و تغییر نگرش افراد به مسایل اجتماعی و فرهنگی از دیگر رسانه ها وسیعتر و عمیق تر است.
تلویزیون بسرعت می تواند طیف وسیعی از اعضای جامعه را تحت تاثیر قراردهد. این رسانه می تواند موانع زمانی و مکانی را برطرف کند و امواج خود را حتی به دورترین نقاط کشور ارسال دارد.
این رسانه دیداری وشنیداری برای دریافت پیامهایش نیازی به سواد خواندن و نوشتن مخاطب ندارد درنتیجه می تواند برای بخش وسیعی ازاعضای جامعه در حال توسعه، نقش یک آموزشگاه موثر را ایفا کند.
تلویزیون در حوزه زندگی خصوصی مردم، بخش اعظم لحظه های زندگی افراد را به خود اختصاص می دهد. بعلاوه چون این رسانه به صورت شفاهی و عینی با مخاطبان ارتباط برقرار می کند، تاثیر آن از لحاظ روانی عمیق است.
همچنین استفاده از این وسیله ارزانتر و میسرتر است. تلویزیون با ارائه تصویر، جاذبه بیشتری دارد و بعد تازه ای به پیام می دهد و فهم پیام را نیز آسان می کند.
البته ازاین نکته نیزنباید غافل شد که تلویزیون به تنهایی قدرت ایجاد تحولات بزرگ را در افکار عمومی ندارد بلکه بطورموثر جریانهای موجود را تقویت می کند و چنانچه در توده مردم آمادگی برای تحول وجود داشته باشد حتی قادر است این تحول را جهت بدهد.
در حقیقت، سیل اطلاعات که از سوی برنامه های تلویزیون و شبکه های ماهواره جاری می شود بتدریج، جامعه را در خود غرق می کند وافراد هم که خواه ناخواه، در این جو اطلاعاتی تنفس می کنند از آن تغذیه می شوند و به مرور در جریان مسیر ایجاد شده قرار می گیرند.
در بسیاری از جوامع درحال گذار، مردم در تماس با رسانه های دیداری و شنیداری مثل ماهواره بدون توجه به تعلق خاطر فرهنگ ملی خود صرفا دریافت کننده محصولات فرهنگی هستند. به همین دلیل، ماهواره به غرب این امکان را می دهد که ازمسیری کوتاه وکم هزینه و با هدف قرار دادن مبانی ارزشی و فرهنگی جوامع دیگر، آنها را در حالت انفعال و بی تفاوتی قرار دهد
● ورود ماهواره به ایران
از زمانی که ماهواره وارد خانه های ایرانیان شد، طیف گسترده ای از شبکه های ماهواره ای مورد توجه و استقبال مخاطبان قرار گرفت.
در ابتدا به دلیل محدود بودن شبکه های فارسی زبان، شبکه های خارجی مورد توجه بییندگان برنامه های ماهواره ای قرار داشت اما پس از مدتی با گسترش شبکه های فارسی زبان و کاهش سختگیریها نسبت به استفاده از ماهواره، این پدیده به صورت گسترده ای به خانه های ایرانیان راه یافت.
هم اینک تخمین زده می شود که تعداد قابل ملاحظه ای گیرنده و دیش ماهواره ای در کشور وجود داشته باشد.
تعداد شبکه های ماهواره ای فعال در جهان ۱۷ هزار و ۶۶۶ شبکه است که از این تعداد حدود سه هزار شبکه در داخل ایران با همین دیش ها و آنتن های معمولی قابل دریافت هستند.
از این تعداد شبکه حدود ۷۴ شبکه مخصوص تبلیغات مد لباس و لوازم آرایش است.
با توجه به جوان بودن جمعیت کشور، علاوه بر تاثیر شبکه های ماهواره ای بر نحوه نگرش جوانان به مسایل سیاسی، ما شاهد تغییر در الگوهای فرهنگی جوانان کشور نسبت به بسیاری مسایل از جمله مدل لباس و آرایش نیزهستیم.
نکته قابل توجه در زمینه تغییر دیدگاه جوانان نسبت به نوع پوشش و آرایش آنها این است که الگوهای جمعی در جامعه بشدت درحال تضعیف و فردگرایی و توجه به خود، در حال رشد است.
آراستگی و زیبایی ظاهرجوان امروز که مورد پسند اوست، بگونه ای متفاوت از الگوهای جمعی است که فرهنگ سنتی جامعه برای او ترسیم می کند.
در جامعه به دلیل بهبود اوضاع اقتصادی مردم، ابراز وجود دربین جوانان به مثابه یک ارزش اجتماعی بسرعت درحال رشد است.یکی از دلایل پررنگ شدن این موضوع علاوه بر رفاه اقتصادی، گسترش روز افزون استفاده از ماهواره در خانواده ها می باشد.
از این نکته نیز نباید غافل شد که جامعه ما یک جامعه در حال گذار است و در این میان موجی که برطبقه بالا و متوسط تاثیر می گذارد، طبقات پایین جامعه را هم متاثر می کند. مثلا ما در جوانان طبقات پایین جامعه هم میل به تغییر در نوع لباس و آرایش را مشاهده می کنیم، هر چند مسائل مالی، آنها را در ابراز این نوع کنش اجتماعی دچار محدودیت می کند.
در جامعه جوانی مثل ایران، انتخاب نوع پوشش و سبک آرایش، بی تاثیر از برنامه های ماهواره نیست.
با نگاهی کوتاه به این مساله متوجه می شویم که نفوذ فرهنگ غرب آرام آرام وارد کلیه اندامهای درخت کهنسال فرهنگ ایران می شود وخود را بسرعت ناباورانه ای به عنوان بخشی از فرهنگ جامعه به جوانان عرضه می کند.در چنین شرایطی، مدیران فرهنگی جامعه باید حرکت خلاقانه و آگاهانه ای را برای کاهش اثرات منفی برنامه های شبکه های ماهواره آغاز کنند.
از نظر کارشناسان، در عصر جهش ارتباطات، ما نمی توانیم جلوی ارسال امواج ماهواره و رسوخ آموزه ها و هنجارهای غیرخودی را در درون کانون خانواده هایمان سد کنیم اما می توانیم درپرتو ارائه مبانی هنجاری خود در رسانه های خاص مقابله با شبیخون فرهنگی بیگانه بپردازیم به عنوان مثال می توانیم با ایجاد شبکه هایی مخصوص نمایش لباس و مد و ارائه الگوهای ایرانی اسلامی و با نظارت اهل فن، بخش عمده ای از تاثیر منفی(صرف نظر از آثار و برنامه های مثبت این فناوری) برخی از شبکه های ماهواره ای را تعدیل کنیم.
وقتی جوانان بدانند برنامه های مورد علاقه خود را با کیفیت عالی و متنوع می توانند در شبکه های تلویزیون ملی تماشا کنند یقینا عده بینندگان شبکه های ماهواره ای غیرخودی به حداقل ممکن خواهد رسید و جوانان ایرانی به جای آنکه مصرف کننده قهار برنامه های ماهواره ای بیگانه باشند، به شهروندان فرهیخته و با سواد رسانه ای بالا در چارچوب مرزهای ملی کشورمان تبدیل می شوند.
مهم ترین اثر ماهواره بر جامعه
استاد روانشناسی دانشگاه علامه طباطبایی با تاکید بر اینکه اگر روشهای استفاده از ماهواره در جامعه تبیین نشود آثار مخربش بسیار تکان دهنده است گفت: مهمترین و اساسی ترین معضل ماهواره تطابق نداشتن بسیاری از فرهنگهای دنیا با فرهنگ دینی و چارچوب اعتقادی ماست.
دکتر ابوالقاسم عیسی مراد استاد روانشناسی دانشگاه علامه طباطبایی در گفتگو با مهر درمورد آسیبهای ماهواره در جانعه ایرانی استفاده از رسانه را جزیی از نیاز های انسان دانسته و گفت: از آنجا که بشر ذاتا اجتماعی آفریده شده، به طور طبیعی در رفتار اجتماعی نیاز به تعامل و ارتباط دارد. این نیازها گاهی مستقیم و گاهی به صورت غیرمستقیم به وسیله ابزار و لوازمی مثل رسانه ها بر آورده می شوند. انسان ابزارها را در اختیار می گیرد تا تعامل دلخواهش را ایجاد کند. استفاده از رسانه ها به نوعی بر می گردد به نیازهای ثانویه. یک نیاز فرهنگی ــ معنوی که انسان مدنی بالطبع محتاج آن است. حال اگر ما به این نیاز پاسخ بدهیم، می شود فرصت و اگر بنا به دلایلی نتوانیم پاسخی برایش بیابیم، تهدید و آسیب به دنبال خواهد داشت.
آثار ماهواره دو وجهی است
این استاد روانشناسی افزود: اساسا نمی شود گفت گرایش انسان به ماهواره چیز غلط، نادرست و زشتی است. ما نیازهای علمی، پژوهشی در باب مسائل مختلف اجتماعی اقتصادی و... داریم که با بهره گیری از علوم روز می توانیم آنها را بهتر و صحیح تر برطرف کنیم. این که بگوییم رسانه نباشد اشتباه است.چرا، چون قطعا استفاده صحیح و به جا از رسانه، نقش موثری در پیشرفت و تکامل ما و جامعه مان دارد. بهتر آن است که در این راستا چارچوب و چشم انداز درستی را تبیین کنیم تا شاهد رفتاری درست باشیم.
لزوم تببین تهدید ها و فرصتهای ماهواره
وی تصریح کرد: آثار ماهواره دو وجهی است. حسن ها و عیب هایی دارد. یک سری فرصت دارد و یک سری تهدید. ماهواره در کنار شبکه های مبتذل (تهدید ها) یک سری شبکه های تخصصی (فرصتها) هم دارد که بسیاری از کارشناسان از آنها جواب می گیرند. بهتر است برای مخاطب آثار خوب و بد را روشن کنیم . بگوییم این جنبه های خوب ماهواره است و این جنبه های بد آن.همان طور که در ابتدا آموزش روش استفاده از هر وسیله ای لازم است. چاقو هم خوب است هم بد. بچه زمانی که روش استفاده از چاقو را بلد نباشد ، قطعا دستش را می برد. پس باید ابتدا روش استفاده از تکنولوژی را به تناسب افراد به آنها بیاموزیم، سپس تکنولوژی را در اختیارشان قرار دهیم.
به اعتقاد دکترعیسی مراد، روشهای استفاده از ماهواره اگردر جامعه تبیین نشود، آثار مخربش بسیار تکان دهنده است. درست مانند اعتیاد اینترنتی که روان افراد را تحت الشعاع قرار می دهد. مهمترین و اساسی ترین معضل ماهواره می تواند عدم تطابق بسیاری از فرهنگ های دنیا با فرهنگ دینی ما و چار چوب اعتقادی و فرهنگیمان باشد. بسیاری از شبکه های مضر ماهواره در کنار شبکه های مفید و تخصصی با هدف های مخرب و از پیش تعیین شده ای ساماندهی شده اند و نقشه های شومی را دنبال می کنند. مثلا گرایش های مغرضانه سیاسی به موضوعات و زیر سوال بردن نسلی که می خواهند آینده ساز یک کشور باشد. آموزه های مختلف در کنار همین فرهنگ ها به ما منتقل می شود. جوان ایرانی باید بداند آموزه های دینی و اعتقادی اش چیست؟ نگاه به نامحرم چه حکمی دارد؟ فیلم بد این است، فیلم خوب چه ویژگیهایی دارد. فردی که واکسینه نشود به راحتی ویروس وارد بدنش می شود. وقتی خانواده ها مقوله تربیت را برای فرزندشان ایجاد نکنند بحران به وجود می آید و تعارض بین دو فرهنگ اتفاق می افتد
ماهواره، ابزار یکسان ساز فرهنگی
"فرآیند جهانی شدن که آنتونی گیدنز آن را وابستگی متقابل درهمه عرصه ها می نامد، فرد را از حیات تک بعدی ساده انگارانه و محدود سنتی خارج می کند و مجموعه ای از آمال و آرزوها و چشم اندازها را در ذهن او ترسیم می نماید. ارتباطات گسترده جهانی و ظهور چشمگیر ماهواره ها، فناوریهای اطلاعاتی عرض زندگی بشر را فراخ نموده است و نمایش توانمندی های دیگر ابنای بشر، مخاطبان امواج حامل پیام و اطلاعات را به حرکت و نوگرایی و اختراع و ابتکاری برای ابراز وجود، دعوت می کند. خود جهانی شدن مساله ارتباط به پیش رو می آورد، حال به تعریفی از ارتباط می پردازیم.
رسانه: تمامی رسانه ها از ویژگی پیام رسانی برخوردارند، رسانه در هر گونه تعاریف یا خود پیام است یا اصلا برای پیام رسانی به وجود آمده است، پیام نیز یا خود فرهنگ است یا برای انتقال فرهنگ انتشار یافته است. تمامی رسانه های همگانی بنا به ویژگی دارا بودن مخاطبین انبوه و امکان گسترش شبکه ارتباطی استعداد جهانی شدن را دارا می باشند بنابراین چون و چرای جهانی شدن فرهنگ ابتدا به ویژگی های در خور رسانه ها باز می گردد.به گفته مک لوهان، رسانه ها یا "سرد" و یا "گرم" اند: رسانه گرم، گرم است، زیرا مقادیر زیادی اطلاعات را فراهم کرده و شرکت اندکی از جانب مخاطب طلب می کند، از سوی دیگر، رسانه سرد، سرد است زیرا اطلاعات کمی فراهم کرده و شرکت و دخالت بسیاری از سوی مخاطب طلب می کند. متون چاپی، فیلم و رادیو گرم و تلفن و هنرمدرن سردند، او تلویزیون را نیز رسانه ای سرد می داند; تلویزیون حداقل امتداد سه حس بینایی، شنوایی و بساوایی است.
از سوی دیگر می توان رسانه ها را به دو گروه متعامل و غیر متعامل تقسیم کرد، رسانه های غیر متعامل نظیر ماهواره به آن گونه رسانه هایی گفته می شود که کاربر فقط از آن تاثیر می پذیرد و نمی تواند از طریق آن تاثیر بگذارد، به عبارت بهتر رسانه غیر متعامل فقط اطلاعات را به فرد می رساند و فرد از انتقال اطلاعات خود به آن ناتوان است. رسانه متعامل نیز در مبحث اینترنت توضیح داده خواهد شد.
ماهواره: ماهواره وسیله ای است که در مدار زمین قرار می گیرد و موجب می شود تا اطلاعات مخابره شده به آن در منطقه وسیعی پخش شود. اولین ماهواره که اسپتنیک نام داشت در دهه 1950 به فضا پرتاب شد و تنها بوق می زد. اما در دهه های بعدی این وسیله پیشرفت کرد و به یکی از وسایل ایجاد کننده ارتباط میان انسانها تبدیل شد. ماهواره ها بر دو نوعند: یک نوع از آنها بر مدارهای کم ارتفاع و ثابت قرار دارند و از چندین کانال مناطق وسیعی را تحت پوشش تلویزیونی قرار می دهند. نوع دوم ماهواره ها بر مدارهای بالاتری قرار دارند و برنامه های خود را برای مناطق کوچکتری پخش می کنند. ابتدا ماهواره ها از تکنولوژی آنالوگ استفاده می کردند، اما پس از پیشرفتهای اخیر آنها از تکنولوژی دیجیتال بهره می برند.
بعضی از صاحب نظران رسانه، دوره جدیدی در موقعیت رسانه ها تحت عنوان "عصر ماهواره" مطرح نموده اند. این عده عموما معتقدند جامعه جدیدی در حال شکل گیری است که خصوصیات عمده آن حاکمیت تکنولوژی ماهواره ای است. جامعه جدید که با تعبیری چون "جامعه اطلاعاتی" نیز تعریف گردیده است عمری بیش از دو دهه ندارد. جامعه اطلاعاتی با چندین ویژگی قابل تعریف است که صرفا به دو ویژگی عمده آن اشاره می شود. اولین ویژگی جامعه اطلاعاتی، تلاش در جهت دستیابی به تصور عام از تکنولوژی ارتباطی در تمام سطوح اجتماعی است.
بر خلاف دوران گذشته که اطلاعات تکنولوژیکی در اختیار متخصصین و صاحبان فن وصنایع قرار داشت و مشروعیت آن نیز به تایید و تصدیق آنان مرتبط بود، در جامعه اطلاعاتی تکنولوژیستها، علمای اجتماعی و مردم معمولی نیز مرتبط با تکنولوژی اطلاعاتی قرار گرفته و استفاده از این تکنولوژی بخشی از زندگی روزمره آنان گردیده است. زیرا اطلاعات و اخبار از نیازهای اساسی همه مردم شده و تولیدات آن استفاده همه جانبه دارد. در حالی که در گذشته، استفاده از تکنولوژی مربوط به قشری خاص بود و فراگیری زیادی نداشت. ویژگی دوم جامعه اطلاعاتی از ویژگی اول با اهمیت تر است. در این جامعه اطلاعات همچون کالایی مورد خرید و فروش قرار گرفته است.
اما خرید و فروش اطلاعات در سطح ملی برای یک کشور خاص، معنای خاصی نخواهد داشت. از این رو اطلاعات در رابطه با بازار بین المللی مطرح می شود و مورد توجه قرار می گیرد. آنچه عامل طرح، اهمیت دهی و توسعه و تبلیغ اطلاعات در سطح فراملی است، همان تکنولوژی جدید ماهواره ای است. تکنولوژی ای که به طور عمده در خدمت کشورهای قدرتمند است و به طور وسیعی در اکثر نقاط جهان گسترش یافته است. گسترش و گستردگی تکنولوژی جدید در چارچوب ارائه خدمات مطلوب، چون خبر و دانش و اطلاعات، زمینه ساز اختلال در ساختار فرهنگهای ملی و ناحیه ای شده است. زمانی که گفته می شود اطلاعات در اختیار مردم عادی نیز قرار می گیرد و این کار توسط ماهواره انجام می شود ما با پدیده یگانگی فرهنگی روبه رو می شویم، در نتیجه یک نوع فرهنگ جهانی کم کم جایگزین فرهنگ ملی می شود.
بعضی کانالهای ماهواره ای می توانند تهدیدی برای هویت فرهنگی ملی باشند و موجبات دگرگونی فرهنگی و مذهبی را در کشور فراهم کنند یا عادات و سنن محلی را در هم بریزند. این کانالها گاهی تهدیدی برای دولت و مراجع دولتی هم هستند، دولتهایی که فکر می کنند با انتشار اخبار و اطلاعات دلخواه خود می توانند جلوی ورود اطلاعات دیگر را بگیرند با تکنولوژی ماهواره ای روبرو هستند که جریان آزادی از اطلاعات را برای شهروندان آنها ایجاد می کند، از جمله این شهروندان متخصصان هستند. در این جریان به نظر می رسد با توجه به سلطه شرکتهای چند ملیتی بر تولید تکنولوژی ماهواره ای و سیاستگذاری در توسعه آن، فرهنگ ها در حالت اعتدالی و برابر به مشارکت نخواهند پرداخت. از این رو آنچه وارد یک کشور می شود نوعی فرهنگ جهانی است که همه را تحت تاثیر خود قرار می دهد، مخصوصا متخصصان را که در جریان بیشتری از اطلاعات قرار دارند.
در این زمان است که رابطه فرهنگ ها با یکدیگر، اثر گذاری شرایط سیاسی و اجتماعی و نقش تکنولوژی های جدید در تحول فرهنگ با اهمیت تر از پیش می گرددو هر یک از این عوامل، با توجه به شرایط، اثر خاص بر ساخت فرهنگ ها می یابند. در دوره جدید، که مشخصا با رشد تکنولوژی رسانه ای و ارتباطی مصادف است، عده ای از انقلاب تکنولوژیکی رسانه ای یاد نموده اند. در این شرایط است که پدیده ماهواره به طور جدی تر و همه جانبه مطرح گردیده و سیاست، اقتصاد، فرهنگ، ایدئولوژی، علایق، روحیات و رفتار آدمیان را در اقصی نقاط جهان تحت تاثیر قرار داده است.
ویژگی های عمده اطلاعات ارائه شده به واسطه تکنولوژی ماهواره ای عبارتند از:
1) غیر ارادی بودن آن از طرف جامعه مخاطب، زیرا اجبارا و قهرا مطرح شده و بدون اینکه امکان جدی در توسعه آن برای ملتها مطرح شده باشد، رشد کرده است، 2) فراگیری وسیع آن، 3) جالب و جذاب بودن محتوای آن و
4) دعوت به یکسانی فرهنگی و رفتاری توسط آن.
امروز فرآیند جهانی شدن، گسترش علم، تکنولوژی و صنعت و تاثیر آن در ایجاد و گسترش شبکه ارتباطات، انسانها را بیش از پیش به یکدیگر نزدیک کرده است، هویت انسان مدرن بر خلاف دوران حاکمیت سنت بر اساس قوم و طبقه خاصی تعیین نمی شود، بلکه به تدریج این هویت جهانی است که در حال جایگزینی با آن است و جوهره ای در حال بروز است که متعلق به هیچ قوم و کشور و منطقه خاصی نیست اما در عین حال مرتبط با تمام انسانهاست. این هم گرا شدن جهان، بیش از همه، انسانهای متفکر و متخصص را تحت تاثیر خود قرار داده، چرا که دسترسی اینان به حوزه های اطلاعاتی و دانش روز امری گریز ناپذیر و حتمی است و همین مساله به انسان متفکر عصر مدرن نگرشی فرا مرزی عطا کرده است. یکی از تاثیراتی که به وسیله این فرهنگ مشترک بر متخصصان گذاشته می شود این است که کسانی که می خواهند دست به مهاجرت بزنند، در کشورهای مقصد زیاد احساس غریبگی نمی کنند و مساله چنان است که آنها شناخت خاصی از کشور مقصد به دست آورده اند که یکی از ابزارهای ایجاد کننده این شناخت ماهواره است. زیرا عقاید و افکار، غالبا از طریق رسانه ها، به ویژه ماهواره، ابتدا به رهبران افکار رسیده و از طریق آنها به قسمتهای دیگر اجتماع که فعالیت کمتری دارند سرایت می کند.
در این جریان "پاره سازی فرهنگ" یا اختلاط فرهنگ با تبلیغات تجاری و "فوریت اخبار" در زمره تکنولوژی هایی است که به شکل دادن آگاهی های کاذب و دستکاری شده کمک شایانی می کند. البته باید توجه داشت که دچار اشتباه نشویم. اشتباهی که در خصوص یکپارچه سازی فرهنگی در جهان صورت گرفته است، این است که بعضا پیشرفت وسایل ارتباط جمعی با یکپارچه سازی فرهنگی در جهان، یکسان فرض می شود. حال آنکه پیشرفت وسایل ارتباطی را نمی توان لزوما با یکپارچه سازی فرهنگی یکی دانست. با این وجود نمی توان از تاثیر ماهواره ها در یکپارچه سازی فرهنگی غافل شد. از جمله کسانی که در این مورد به انتقاد پرداخته است فرانسیس فوکویاما است. او این اندیشه را که جهانی شدن و توسعه ارتباطات منتهی به همگونی می شود و از فرهنگ ها سنت زدایی کرده و فرهنگ های محلی و ملی را محو می نماید مورد نقد قرار می دهد. وی اعتقاد دارد که جوامع علی رغم همکاریهای اقتصادی خصوصیات فردی خود را حفظ می کنند. هرچند فرآیند جهانی شدن در بعضی زمینه ها همگرایی ایجاد کرده است، اما عناصر عمیق تری در فرهنگ کشورها وجود دارد که همگرایی در آنها به آسانی به وجود نمی آید. شاید بتوان این انتقاد فوکویاما را صحیح دانست، اما خود او نیز در همین سخن اشاره به برخی زمینه ها دارد که در آن همگرایی صورت گرفته است، بر این اساس متخصصان که در جریان عظیم اطلاعات قرار دارند نسبت به دیگران بیشتر تاثیر می پذیرند.
در مقابل فوکویاما، "مارشال مک لوهان" مدعی است که تاثیر ماهواره و تکنولوژی اینترنت، زدودن تفاوتهای زمانی - مکانی و اعلام عصر تازه ای است که باید آن را عصر "جامعه جهانی" نامید، در این عصر زمان از حرکت باز ایستاده و مکان ناپدید شده است ما اکنون در دهکده ای جهانی زندگی می کنیم.
مارکووتیز نیز مدعی است که رسانه های الکترونیک احساس ما را از واقعیت محل و مکان مختل می کنند، به طوری که مکان ها بیش از پیش شبیه یکدیگر می شوند و اهمیت و یکی بودن آنها از میان می رود. میلیون ها و حتی میلیاردها مردمی که هر روز به تماشای تلویزیون های ماهواره ای می نشینند، در مکانی قرار می گیرند که نه با دیوار و کوچه و خیابان و محله، بلکه با تجربه ای "ناپایدار " و "محو شونده" تعریف و تبیین می شود.
از سوی دیگر "فرهنگ جمعی" از رسانه ها تراوش می کند و مخاطبانی "توده وار" را در نظر دارد. البته مصرف کنندگان این فرهنگ تنها عامه مردم نیستند بلکه نخبگان جامعه نیز مبانی نخستین فکری و احساسی خود را از آن می گیرند. بنابراین رسانه های جمعی هم ابزار نشر فرهنگ توده هستند و هم عامل جهت دهنده اندیشه و احساس "نخبگان جامعه" و کم کردن شکاف میان دنیای درک و فهم برگزیدگان و عامه. همین کم کردن شکاف میان فهم برگزیدگان و عامه است که یک نوع فرهنگ جهانی به وجود می آورد که در همه جای دنیا به صورت یکسان نمود می یابد.